Wpływ zużycia chrząstki stawowej na układ ruchowy

Mimo ogromnych postępów w diagnostyce i rozwoju metod leczniczych, dolegliwość zwyrodnieniowo-zniekształcająca stawy stanowi nadal poważny problem leczniczy. Jest najstarszą przypadłością ludzi i zwierząt, a jej ślady odkryto już u mumii w starożytnym Egipcie.

Przyjmuje się, że problem ten jest spowodowany stałym i postępującym zużyciem chrząstki stawowej w wyniku zachwiania równowagi pomiędzy biologiczną odpornością chrząstki a jej funkcją i działającymi siłami nacisku. W konsekwencji proces ten prowadzi do powstania bólu, zaburzeń zborności stawu, ograniczenia ruchomości z powstaniem przykurczów, zaników mięśniowych i usztywnień. Zmiany zwyrodnieniowo-zniekształcające obejmują w zależności od statystyki od 3% do 15% populacji ludzkiej. Po 50. roku życia dotyczą w jednakowym stopniu mężczyzn i kobiet. Obszerne badania statystyczne przeprowadzone na blisko 7000 chorych cierpiących na dolegliwość zwyrodnieniowo-zniekształcającą wykazały, że w blisko 60% zmiany zwyrodnieniowe dotyczyły kręgosłupa, 27% stawów kolanowych, 7% bioder, nieco ponad 4% stawów skokowych, około 1,5% stawów śródstopno-paliczkowych paluchów, a jedynie około 1% stawów kończyn górnych.

Procesy zwyrodnieniowe stawów mogą zapoczątkować liczne czynniki. Kluczową rolę odgrywają urazy, szczególnie powtarzające się mikrourazy. Procesom tym towarzyszą zawsze zaburzenia krążenia śródkostnego w końcach stawowych stawu. Mimo, że proces chorobowy obejmuje torebkę i kość, pierwotną przyczyna leży w chrząstce stawowej. Powierzchnie stawowe pokrywa chrząstka stawowa, będąca wysoce zorganizowaną i wyspecjalizowaną tkanką łączną, pozbawioną naczyń i nerwów, w skład której wchodzą komórki zwane chondrocytami tworzącymi grupy izogeniczne otoczone macierzą zawierającą proteoglikany (PGAG) - ułożone arkadowo włókna kolagenowe typu II oraz wodę. Zatem macierz chrząstki stanowi gęsto utkaną siec włókien kolagenowych poprzetykanych długimi nićmi kwasu hialuronowego, do którego miotełkowato doczepione są poprzez białka, łącząc jednostki proteoglikanów (PGAG). Te z kolei zbudowane są z rdzenia białkowego i również miotełkowato osadzonych glikozaminoglikanów (GAG). W skład GAG wchodzą siarczan chondroityny i siarczan keratanu. Połączenie kwasu hialuronowego z proteoglikanami prowadzi do tworzenia dużych przestrzennych agregatów, które przypominają swoim kształtem „szczotki do mycia butelek”. Kwas hialuronowy syntetyzowany jest przez synowiocyty typu B, natomiast pozostałe składowe agregatów proteoglikanowych i kolagenu syntetyzowane są przez chondrocyty, głównie warstwy pośredniej. Proteoglikany nadają chrząstce twardość i sprężystość, dzięki ujemnym ładunkom elektrycznym na cząsteczkach siarczanu chondroityny i keratanu SO42-, prowadząc do odpychania od siebie łańcuchów oraz przyciągania i wiązania ze sobą elektrododatnich dipolów wody H+. Właśnie uwięzione cząsteczki wody w sieci GAG, nadają chrząstce charakterystyczną twardość i sprężystość. W przypadku zadziałania na chrząstkę czynnika grawitacyjnego, woda zostaje wyciśnięta z sieci proteoglikanowej, a po ustąpieniu nacisku cząsteczki wody ponownie zostają wiązane z łańcuchami proteoglikanów. Mechanizm ten często określany jest „mechanizmem gąbki”. Zatem od jakości agregatów i sprawnego migrowania cząsteczek wody zależy prawidłowa funkcja wytrzymałości i odporności na obciążanie chrząstki stawowej.

W przypadku zadziałania czynnika urazowego przekraczającego zdolności adaptacyjne chrząstki stawowej dochodzi do martwicy chondrocytów, co skutkuje spadkiem zawartości proteoglikanów oraz stopnia ich agregacji w macierzy chrząstki. Ta z kolei ulega pogrubieniu i obrzękowi. W wyniku zalegania w niej dużej ilości wody, staje się miękka i podatna na urazy. Obnażone włókna kolagenowe warstwy powierzchownej ulegają popękaniu, co powoduje „spluszowacenie” i zmatowienie powierzchni stawowej. Chrząstka stawowa traci swój połysk oraz poślizg - staje się żółta, matowa i ziarnista. Postępujący proces chorobowy prowadzi do pojawienia się pęknięć oraz szczelin w chrząstce, początkowo obejmując warstwy powierzchowne, a w miarę postępu choroby szczeliny, pęknięcia i ubytki są coraz głębsze, obejmując większe powierzchnie stawu. Uwalniane liczne drobiny chrząstki stawowej dostają się do mazi stawowej i są wychwytywane przez synowiocyty typu A błony maziowej, co jest powodem przewlekłego zapalenia błony maziowej i wzmożonej sekrecji licznych czynników zapalnych nasilających procesy destrukcyjne chrząstki stawowej i jej rozpadu z przedostawaniem się jej drobin do mazi stawowej. Tworzy się obraz tak zwanego błędnego koła i w tym okresie proces chorobowy ulega samonapędzaniu. Poddana powolnej degradacji chrząstka stawowa traci swoje właściwości poślizgowe oraz amortyzacyjne, co skutkuje systematycznym przejmowaniem obciążenia stawu przez warstwę kostną podchrzęstną, czego wynikiem jest jej powolna sklerotyzacja oraz torbiele kostne. Jednocześnie pojawiają się wyrośla kostne będące wynikiem próby chaotycznej naprawy i zwiększenia powierzchni nośnej chorego stawu. Silnie ukrwione wyrośla kostne, w których istnieje zastój i nadciśnienie są oprócz torbieli podchrzęstnych oraz będącej w stanie chronicznego zapalenia błony maziowej źródłem narastających dolegliwości bólowych, początkowo niewielkich, powysiłkowych, a w miarę rozwoju choroby nasilających się i ostatecznie przechodzących w stały uporczywy ból.

Narastająca destrukcja chrząstki stawowej prowadzi do tworzenia coraz większych ubytków powierzchni stawowej - początkowo w okresie fibrylacji manifestuje się narastającymi krepitacjami podczas ruchu stawu. W miarę postępu choroby powierzchnie stawowe tracą swoją sferyczność i są przyczyną narastającej niezborności chorego stawu. W zaawansowanych stadiach, przy całkowitej utracie chrząstki stawowej, obciążenia stawu przejmuje kość, która z czasem staje się twardą, martwą, pozbawioną ukrwienia tkanką o barwie kremowobiałej określaną jako „kość słoniowa”. Zaburzenia krążenia i zalegania naczyniowe dotyczące również mięsni prowadząc do pojawienia się bólów nocnych oraz uczucia porannej sztywności dodatkowo pogarszają sprawność ruchową chorego. Reasumując, choroba zwyrodnieniowo-zniekształcająca charakteryzuje się postępującym zniszczeniem chrząstki stawowej, rozpadem i zmniejszeniem zawartości proteoglikanów w macierzy chrząstki, przewlekłym stanem zapalnym błony maziowej z sekrecją czynników zapalnych, nasilającym się zaburzeniem krążenia śródkostnego pod postacią zastoju i nadciśnienia naczyniowego, tworzeniem wyrośli kostnych i torbieli podchrzęstnych będących źródłem bólu. Zaburzeniem krążenia w mięśniach prowadzących do ich obrzęku, sztywności porannej i bólów nocnych. Przedstawiony mechanizm rozwoju dolegliwości zwyrodnieniowej wskazuje na złożoność procesu chorobowego, w którym zaburzenia zawartości proteoglikanów (PGAG) w chrząstce stawowej są istotnym czynnikiem dalszego rozwoju tej przypadłości.

Problemy ze stawami należą do grupy najważniejszych problemów społecznych i medycznych o światowym zasięgu. Dlatego Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła lata 2000-2010 Dekadą Kości i Stawów. Z badań naukowych wynika, iż jest to 1/3 dojrzałych Polaków, a w tym aż trzykrotnie więcej kobiet niż mężczyzn. Odpowiedzią na te dane jest trend nawołujący do zmiany stylu życia i przestrzegania kilku podstawowych zasad. Przede wszystkim należy aktywnie spędzać czas, uprawiać sport (np. pływanie, jazdę na rowerze). Niezbędne jest wprowadzenie racjonalnego sposobu odżywiania, tak by zapewnić sobie kontrolę nad wagą oraz dostarczyć organizmowi niezbędnych minerałów i witamin. Warto regularnie odwiedzać swojego lekarza i stosować się do jego zaleceń. Można także stosować dostępne bez recepty suplementy diety, które wzmocnią dodatkowo układ ruchowy i stawy.

Obecnie na rynku dostępne są suplementy diety zawierające składniki ważne dla wsparcia naturalnych procesów regeneracji chrząstek stawowych. Jednak warto zwrócić uwagę na te o najbardziej innowacyjnym i złożonym składzie. Preparaty wieloskładnikowe działają bardziej kompleksowo na cały układ ruchowy. Kompozycja kilku składników takich jak chlorowodorek glukozaminy, imbir, mangan, witamina C  wzmacnia, odżywia i ułatwia regenerację chrząstki stawowej, a także zwiększa wytrzymałość i zakres ruchomości stawów.

Dr n. med. Marek Wieczorek
Ordynator Oddziału Urazowo-Ortopedycznego Szpitala MSW i A w Opolu